Not: İlk defa TurkCADCAM.net Dergisi 1. sayısında (Ocak-Şubat 2006) yer alan bu makale, Mayıs 2008'de Erkut Neğiş tarafından eklenen yeni resim, video ve linklerle birlikte TurkCADCAM.net Portalı'nda yayınlanmaya başlamıştır.

Özet

Bu makalede Bilgisayar Destekli Tasarım ve İmalatın, yabancı dildeki kısa adıyla CAD/CAM'in (Computer Aided Design/ Computer Aided Manufacturing) nasıl, neden ve kimler tarafından başlatıldığı ve yazarın bu konuda yurt dışında ve ülkemizde ne tür çalışmalar yaptığı kısaca anlatılacaktır.

Giriş

Bilgisayar Destekli Tasarım ve İmalatın tarihçesini anlatmadan önce bilgisayarların tarihçesinden bahsetmek gerekir. Günümüzde kullanılan sayısal elektronik bilgisayarlardan evvel milattan 300 yıl öncesinden beri kullanılan mekanik, sayısal ve ondalık sisteme göre çalışan, ABAKUS adı verilen hesaplayıcılar vardı. Resim 1'de görüldüğü gibi yatay çubuk üzerinde hareket ettirilen boncuklar ile hesap yapılıyordu.

Resim 1: Ahşap abaküs

19 uncu yüzyılın sonuna doğru, telefonun icadından sonra, kurulan bazı santrallerde hidrolik, pnömatik devreler kullanılmıştır ve bunlar da hesap makineleri sayılabilirler. Daha sonra ve hatta günümüzde halen bazı bankalarda kullanılan mekanik sistemlerinden oluşan hesap makinelerini görmek de mümkündür.

Resim 2: FACIT Marka mekanik hesap makinesinin ilk ve son modelleri

1930 lu yıllarda IBM ve diğer elektrikli hesap makineleri yapan firmalar, kağıttan yapılmış ve seksen sütun, sayı saklayabilen delikli kartlar kullanmışlar ve bilgi giriş çıkışını bu kartlarla sağlamışlardır. Bu elektrikli hesap makineleri ile dört işlem türü hesaplar yapılabilmiştir.

Resim 3: Delikli kart (punched card)

Veri hazırlama odası; Delikli kart üretim makineleri

Delikli kart saklama çantası

Delikli kart okuma ünitesi
(www.staff.ncl.ac.uk/roger.broughton/museum/iomedia/pc.htm)

1930 larda radyo lambası icat edilmiş ve bu lamba o zamanlarda üretilen radyolarda ve yeni icat edilen radar ve diğer elektronik cihazlarda kullanılmaya başlanmıştır. Radyo lambasının elektronik teknolojisinin gelişiminde büyük rolü olmuştur. Lamba içinde bulunan ve elektrik akımı ile ısınan tel (flaman)'den kaynaklanan elektron akımının plakaya geçişini kontrol eden bir kafes gerekli anahtarlamayı sağlıyordu. Bu da, bilgisayarın mantık devrelerini tasarlamak için gerekli idi.

Resim 4: IBM 701 Computer'de kullanılan radyo lambaları (vacuum tubes)

1948 yılında İngiltere'deki Cambridge Üniversitesi'nde ve ABD'deki Massachusetts Institute of Technology (MIT)'de radyo lambaları kullanılarak ilk elektronik bilgisayarlar yapıldı. Çok yer kaplayan bu bilgisayarlarda binlerce lamba kullanıldı ve çok elektrik tüketildi. Ancak bu kadar lamba arasından bir tanesi birkaç dakikada bir bozulduğundan, bilgisayarlar uzun süreli kullanılamadı. Büyük bir tesadüf eseri olarak gene 1948 yılında ABD'deki Bell Telefon Laboratuarlarında bir araştırmacı, ilk yarı iletken olan transistörü buldu. Bu buluş ilk yıllarda pek uygulamaya giremedi. Ancak 1956 yılında, Germanium malzemesinden üretilen ilk yarı iletken devreleri kullanan bilgisayarlar yapılmaya başlandı. Bu bilgisayarlar, lambalılara göre çok daha başarılı oldu, daha az yer kapladı, daha az elektrik tüketti ve daha seyrek hata yaptı.

Ancak sıcaklığa karşı duyarlı olan Germanium malzemesi yerine silikonun 1962 yıllarında kullanılmaya başlanması ile bilgisayar verimliliği daha da artırılmış oldu. O zamanki teknolojide baskı kartların üzerine tek tek monte edilmiş transistör, diyot gibi elemanlar devreleri oluşturuyordu.

Yazar, 1960 yılında Londra Üniversitesinde doktora çalışmalarını sürdürürken o yıl ilk kez lambalı bir bilgisayar olan Mercury bilgisayarını, ardından da yarı iletkenlerle yapılmış olan Atlas bilgisayarını 1962 den sonra kullanmıştır. Bu bilgisayarların girdi ve çıktı ortamı delikli kağıt şerit idi. O zamanlar ya delikli kağıt şerit ya da delikli kağıt kullanılıyordu. Zamanın bilgisayarları büyük salonları dolduruyor, tükettiği elektrikle ortamı ısıtıyor, görüntü olarak da birçok çelik kabinden oluşuyordu. İnsanla bilgisayar arasındaki iletişim ancak delikli kağıt şerit veya delikli kartlarla sağlanıyordu.

Bilgisayar destekli tasarım nasıl başladı?

1960 yılında insan-bilgisayar iletişiminin sadece delikli kağıt ve şeritle sınırlı kalması ve etkileşimli olmayışı birçok araştırmacı ve tasarımcıyı düşündürdü ve yeni arayışlara yöneltti. İstenilen, insanın sahip olduğu beş duyuyu da bu iletişimde teknolojinin elverdiği ölçüde etkileşimli olarak kullanması idi.

Bu düşünce ile yola çıkanlar arasında ABD'ndeki MIT Üniversitesi'nde 1960 yılında doktora çalışmalarına başlayan I. E. Sutherland ve hocası Profesör Stephen Coons da bulunmaktaydı. Bu araştırmacılar, üniversitelerinde geliştirilen TX-2 bilgisayarını kullandılar. İlk defa olarak bilgisayardan görüntülü bir çıktı almak üzere bir radar ekranını sayısal hale getirdiler. Grafik bilgileri girebilmek için bir ışık kalemi tasarladılar ve ürettiler. Bu sayede doğrudan ekran üzerinden, geliştirdikleri yazılımı da kullanarak etkileşimli olarak grafik bilgilerini girebildiler. Diğer sayısal bilgileri girebilmek için de anahtar, düğme, buton gibi değişik aygıtları kullandılar. Resim 5'de Sutherland'ı geliştirdiği ilk CAD iş istasyonu önünde çalışırken görüyorsunuz [1].

Resim 5: Sutherland ilk CAD iş istasyonu önünde çalışıyor

Bu sistemde kullanılan ışık kalemini ve yapısını Resim 6'da görebilirsiniz. Işık kalemi ekrandaki ışığı algıladığı zaman, bilgisayarda bir duraklama (interrupt) meydana getirir ve geliştirilmiş yazılım yardımı ile ekrandaki imleç ışık kalemini takip eder veya istenilen grafik işlemi yerine getirir.

Resim 6: Işık kalemi (light pen)

Sketchpad, 1962 (www.mprove.de/diplom/text/3.1.2_sketchpad.html)

Ivan Sutherland: Sketchpad demo, 1964 (1/2)

Ivan Sutherland: Sketchpad demo, 1964 (2/2)

Apple firmasından Dr. Alan Kay'ın Sketchpad hakkında 1987'de yaptığı bir sunum

Ekranda geliştirilen tasarımı kağıda dökmek için de Resim 7'de görülen ve EAI firması tarafından geliştirilmiş olan yazıcıyı kullandılar;

Resim 7: EAI firması tarafından geliştirilmiş olan kalemli yazıcı

Sutherland, grafiksek ve sayısal bilgileri saklamak için "Ring Structure" adını verdiği bir veri tabanı geliştirdi. Bu veri tabanında, örneğin bir çizginin hangi noktasından diğer bir çizgiye bağlı olduğu gibi topografik bilgileri bir hiyerarşik düzende saklayabilme yeteneği vardı. Ayrıca, "pointer" ları kullanarak veri tabanında geri ve ileri hareket etme yeteneğini sağlıyordu. Bu veri tabanının yapısı ve örnek bir işlem Resim 8'de görülebilir.

Resim 8: Veri tabanı yapısı

Sutherland, Sketchpad ismini verdikleri bu sistemin donanım ve yazılımını geliştirmiş oldu. Veri tabanına ek olarak çeşitli komutlardan oluşan bir de grafik yazılım dili geliştirdi. Bundan sonra ilk uygulamalara geçildi. Resim 9'da bir köprünün çizgisel bir modelini görüyorsunuz.

Resim 9: Köprünün çizgisel modeli

Resim 10'da ise dört çubuk mekanizmasının bir animasyonunu görmektesiniz;

Resim 10: Dört çubuk mekanizmasının animasyonu

Resim 11'de çizgisel bir grafik ile gösterilen bir kızın göz kırpma animasyonu yapılmaktadır;

Resim 11: Göz kırpma animasyonu

Sutherland'in bu çalışması bir araştırma raporu olarak 30 Ocak, 1963'de yayınlandığı zaman çok büyük ses getirdi. Çünkü ilk defa görüntülü, etkileşimli bir sistem yeni girdi ve çıktı aygıtlarının da yardımı ile yazılımı ile birlikte tasarımcıların hizmetine sunuluyordu. Söz konusu tarihi raporun kapak sayfası Resim 12'de görülmektedir. Bu nedenle bu tarih, Bilgisayar Destekli Tasarım'ın doğum tarihi olarak bilinir.

Resim 12: Sketchpad proje raporunun kapak sayfası

Bu raporun 2003 versiyonunu pdf formatında indirmek için tıklayınız;
Sketchpad: A man-machine graphical communication system, Ivan Edward Sutherland, September 2003
www.cl.cam.ac.uk/techreports/UCAM-CL-TR-574.pdf (3,9MB)

Bu tarihte yazar Londra Üniversitesi, Imperial College'de doktora tezini yazarken, aynı zamanda International Computers Ltd. Şirketi'nde grafik ekran ve ışık kalemi takip yazılımını geliştirdiğinden, Sutherland ile temas halindeydi ve raporun ilk kopyalarından biri kendisine iletilmişti.

1962 yılında MIT'de PDP-1 modeli bilgisayarla yapılan bir CAD uygulaması
(www.computer-history.info/Page4.dir/pages/PDP.1.dir)

DAC-1, (Design Augmented by Computer) 1959 yılında,
IBM tarafından General Motors için geliştirlen ilk ticari CAD sistemidir.
(http://design.osu.edu/carlson/history/timeline.html - http://design.osu.edu/carlson/history/lesson3.html)

1960 yılları ortalarında bilgisayarlarda tümleşik sistemlerin (Integrated Circuit- IC) uygulanmasına başlandı. Bu sayede bilgisayarlar küçüldü ve hızlandı. Aynı zamanda, bilgisayar şirketleri, grafik ekranlar, klavyeler, ışık kalemleri, "mouse" lar ve yazıcılar gibi CAD iş istasyonları çevre ünitelerini geliştirmeye başladılar. Ancak, CAD sistemleri için yazılım çok önemli idi. Bu çalışmaya başlayanlar, bilgisayar şirketleri değil bu ileri teknolojinin ilk kullanıcıları olan Uzay ve Havacılık şirketleri oldu. Örnek olarak, Lockheed şirketi CADAM programını, Mc Donnell Douglas Şirketi Mc Auto'yu (daha sonra Unigraphics oldu). Marcel Dassault Şirketi CATHIA'yı geliştirmeye başladı. İlerleyen yıllarda bu programlar bilgisayar şirketlerince de geliştirildi ve pazarlandı.

Sutherland, MIT'den ayrıldıktan sonra memleketi olan Utah eyaletine giderek özellikle uzay ve havacılık sektörü için CAD iş istasyonları donanımı ve yazılımı geliştiren Evans & Sutherland (E&S) firmasını kurdu ve uzun yıllar bu sektör için üretim yaptı.

1970 li yıllarda artık CAD sistemleri büyük sanayi kuruluşlarında yer almakta idi. Bilgisayar teknolojisinde ise "Medium Scale Integration" (MSI) türünde tümleşik devrelerle hızlar ve kapasiteler daha da arttı. 1978 yılında ilk kişisel bilgisayar Apple firması tarafından, 1981 yılında da IBM tarafından üretildi. Artık kullanılan teknoloji de "Large Scale Integration" (LSI) olduğundan hız ve kapasiteler çok artabilmişti. Bu hızlı tempo günümüze kadar artarak devam etmiştir. Şimdi artık günümüzde 5 GFLOP hızında CAD iş istasyonları vardır...

Bilgisayar destekli imalat nasıl başladı?

Bilgisayar Destekli İmalat (CAM). Bilgisayar Destekli Tasarım (CAD)'dan daha önce başladı.

1946 yılında John T. Parsons ve ekibi helikopter kanatlarının karmaşık profillerini işleyebilmek amacıyla ilk defa bilgisayar kontrollü bir freze tezgahı geliştirdi. Parsons, 1952 yılında bu teknoloji konusunda bir patente başvurdu ve 1958 yılında "Motor Controlled Apparatus for Positioning Machine Tool" başlıklı (daha sonraları Numerical Control, NC olarak adlandırılmıştır) ve 2,820,187 no'lu patenti aldı. Aşağıda bu patente ait iki sayfa görülmektedir.
Tüm patenti indirmek ve görüntülemek için tıklayınız; US-patent-Parsons-2820187-1958.pdf (1,09MB)

1952 yılında ABD Hava Kuvvetleri şekilleri zor olan bazı balistik parçaların otomatik olarak hassas bir biçimde üretilmesi için MIT üniversitesine bir proje verdi. Üniversitedeki araştırmacılar bir freze tezgahını geliştirerek bu parçaları otomatik olarak üretmeyi başardılar.

TX-0 bilgisayar odası (www.computerhistory.org)

TX-0 bilgisayarı ve delikli kağıt şerit

TX-0 (Transistor EXperimental) Computer - Marginal Check Panel

TX-0 uygulamalarını gösteren 8 dakikalık bir film.
(Film Clip - MIT CSAIL Film History of AI Project > http://projects.csail.mit.edu/films/...)
This film contains a lot of shots of the TX-0 computer that used to reside in building 26,
including its paper-tape machine, a paper terminal, and some sort of early display.

Delikli kağıt şerit (punched tape) hazırlığında kullanılan bir makine: Flexowriter
(www.answers.com/topic/punched-tape?cat=technology)

8 ve 5 kanallı delikli kağıt şerit diagramları, Honeywell 400, 1964
(www.computermuseum.li/Testpage/PaperTapeDiagram.htm)

8 kanallı delikli kağıt şerit örnekleri
(http://royal.pingdom.com/?p=274)

MIT'de yapılan bu çalışmalarda CAD sisteminde kullanılan TX-2 bilgisayarının öncüsü TX-0 bilgisayarı kullanıldı. Parçalarla ilgili kesici takım yolu koordinatları bu bilgisayarda hesaplandı ve delikli kağıt şeride geçirildi. Delikli kağıt şerit, geliştirilen freze tezgahının okuyucusu aracılığı ile okunduğunda kesici takım bu koordinatları kullanarak parçayı üretti.

1950'li yıllarda MIT'de yapılan ilk NC freze tezgahı...

Bu tezgah, radlay uçak motoru piston kollarını işlemede kullanıldı.

Aşağıda, Popular Science Ağustos 1955 sayısında yayınlanmış olan MIT'deki ilk NC freze uygulamalarını gösteren, geleceğe dair epey isabetli tahminlerin yer aldığı bir makalenin ilk 4 sayfası görülmektedir (tam boy görmek için resimleri klikleyiniz);

In an electronic lab at MIT, engineers now are Teaching Power Tools to Run Themselves
By Hartley E. Howe, POPULAR SCIENCE, August 1955
(Başlık: MIT'deki bir elektronik laboratuvarında mühendisler, tezgahlara kendi kendilerine çalışmayı öğretiyor)
POPULAR SCIENCE Dergisi, Ağustos 1955

Bu illüstrasyon, "gelecekte" karmaşık formlu bir masa bacağının, delikli kağıt şerit üzerinde bulunan bir program (NC code) yardımıyla kiralık bir NC frezede kolaylıkla işlenebileceğini büyük doğrulukla öngörmekte ve çok güzel bir şekilde tasvir etmektedir...

Kaynak: Grayson Sigler, www.lumenlab.com/forums/index.php?showtopic=24723

MIT'deki bu çalışmalar Nümerik Kontrol (NC) teknolojisini başlatmış oldu. Yalnız bu uygulama "off-line" idi ve "on-line" olabilmesi için bilgisayarın takım tezgahı ile bütünleşmesi gerekiyordu. Bu da 1960'lı yıllarda gerçekleşti ve CNC (Computer Numerically Controlled) tezgahlar üretilmeye başlandı. MIT'de 1950'li yıllarda yapılan bu çalışmalar sırasında APT (Automatically Programmed Tool) isimli bir de NC ve CNC programlama dili geliştirildi. Bu dil, CAM alanında geliştirilmiş ilk dildir. Daha sonraki yıllarda bu dil daha da geliştirilmiş ve COMPACT II isimli yeni bir dil de üretilmiştir. Bu teknoloji, 1960'lı yıllardan sonra torna, freze ve diğer takım tezgahlarında uygulanmış ve 2 eksenden 5 eksene kadar çok sayıda ve çeşitlilikte CNC tezgahlar üretilmiştir.

Türkiye'de CAD/CAM nasıl gelişti?

Yazar, Londra Üniversitesinde doktora çalışmalarını yürütürken (1960-64) Üniversitenin bilgisayar merkezinde danışmanlık yapıyordu. 1964-65 yıllarında da International Computers Ltd. firmasında işletim sistemi ve grafik ekranlar ve ışık kalemi yazılımları konusunda Ar-Ge çalışmaları yürüttü. Daha sonra, 1966-69 yılları arasında da Ottawa-Kanada'da bulunan Bell-Northern araştırma laboratuarlarında bilgisayarların gerçek zaman (real-time) uygulamaları konusunda Ar-Ge projelerinde çalıştı. 1969 yılında, 1960 yılında mezun olduğu Orta Doğu Teknik Üniversitesi'ne döndüğü zaman uygun bir altyapı olmamasına rağmen mevcut IBM 370 sistemini kullanarak CAD konusunda ilk yüksek lisans tezini verdi. Tez öğrencisi Birol Kılkış ile binaların ısıtma/soğutma yüklerinin hesaplanması ve gerekli sistem tasarımını gerçekleştirmek için bir CAD programı geliştirildi ve iyi sonuçlar elde edildi [2]. Bu araştırmadan kaynaklanan makaleler uluslararası düzeyde yayınlandı.

Bu çalışmayı, diğer CAD çalışmaları takip etti. Bu sırada CAD/CAM konusu Türkiye'de hemen hemen hiç bilinmiyordu. Bu açığı kapatmak için, yazar ve öğrencileri tarafından konferanslar ve seminerler verildi.

Yazar, 1981 yılında ABD'de bulunan Oklahoma State üniversitesine davet edilerek orada CAD/CAM konusunda lisans üstü bir program hazırlamak ve bir Merkez kurmak üzere görevlendirildi. 13 Ocak1984 tarihinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi'ne döndükten dört gün sonra, Rektör Prof. Mehmet Gönlübol tarafından Üniversite'de bir CAD/CAM/Robotik Merkezi kurmak üzere görev verildi. Ayrıca, lisans üstü düzeyinde ilk CAD dersi verilmeye başlandı. Merkezin kurulabilmesi, sanayi ile ilişkiler sağlanabilmesi için, sanayi kuruluşlarına 40'ın üzerinde seminerler, konferanslar verildi. O zamanlar sanayimiz bu teknolojiyi bir lüks olarak görüyor ve çekingen davranıyordu. Devletten ve dış kuruluşlardan alınan desteklerle CAD/CAM/Robotik Merkezi, yeni binasının da tamamlanmasından sonra ancak 1992 yılında açılabildi. Merkezde, iş istasyonlarından başka, torna, freze, tel erozyon, dalma erozyon gibi 3-5 eksenli CNC tezgahlarının yanı sıra üç boyutlu tarayıcılar ve iki adet 6 eksenli robot bulunuyordu.

BİLTİR bünyesinde bulunan MAZAK VARIAXIS 630-5X modeli hızlı işleme merkezi, 5 eksen simültane kontrollü yüksek hızda frezeleme kabiliyetine sahiptir.

CAD/CAM/Robotik Merkezi'nin, dilimizdeki adıyla Bilgisayar Destekli Tasarım, İmalat ve Robotik (BİLTİR) Merkezi'nin üç ana görevi vardır. Bunlar:

a) Bu alanda yapılan akademik araştırmalara destek o mkklmak,
b) CAD/CAM/Robotik alanında eğitim vermek,
c) Sanayinin bu alandaki taleplerini karşılamaktır.

Bu talepler, bir ürünün tasarımı, analizi, prototipinin veya kalıbının üretilmesi gibi doğrudan katkı sağlanması yanında, eğitim ve danışmanlık hizmetleri verilmesini de içerir.

1992 yılından beri sanayimize bu tür çok sayıda katkılarımız olmuştur. Ancak en büyük katkımız, bu teknolojinin ülkemizde tanıtılması ve deneyimli mühendislerin bu alanda yetiştirilmesine öncülük yapmamızdır.

Bugünkü durum ve öneriler

Ülkemizde artık bu teknoloji küçük firmalar tarafından bile benimsenmiş olup, olmazsa olmaz haline gelmiştir. Eğitim kurumlarının da programlarını bu tür yeni teknolojileri içerecek şekilde geliştirmeleri gerekmektedir. Sanayimizin de giderek artan bir tempo ile üniversite ile işbirliği içinde yeni projelerini ele alması ülkemizdeki teknoloji düzeyini artıracaktır. Bu alanda kurulmuş derneklere, örneğin Makina Tasarım ve İmalat (MATİM, www.me.metu.edu.tr/matim), ve ilgili e-mail gruplarına (portallara) üye olmak birlikteliği arttıracak ve uzmanlar arasında etkileşimi güçlendirecektir. Ayrıca bu alanlarda ülkemizde düzenlenen konferanslara, seminerlere ve fuarlara katılmak ve yayın üretmekle daha başarılı olacağımız açıktır. Bu tür etkinlikleri takip edebilmek için örneğin MATİM dergisi gibi dergilerden yararlanmak ve mesleki kuruluşlara üye olmak önerilir.

CAD/CAM alanında kendini yetiştirmek isteyenlerin yararlanabileceği bazı temel referanslar [3-7] aşağıda verilmiştir. Ayrıca çok sayıda Dergi de konunun değişik yönlerini ele almaktadır.

Kaynakça

1. I. E. Sutherland, "Sketchpad: A Man-Machine Graphical Communication System", Technical Report No: 296, Lincoln Laboratory, Massachusetts Institute of Technology, 30 January, 1963

2. Birol Kılkış, "Computer Aided Design of Heating Systems of Buildings", Yüksek Lisans Tezi, Makine Mühendisliği Bölümü, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Şubat 1973.

3. Anand, Vera B., "Computer Graphics and Geometric Modelling for Engineers", Wiley, 1993.

4. Rogers, David F. and Adams, J. Alan, "Mathematical Elements for Computer Graphics"

5. Newman, W. and Sproull, R. F., "Principles of Interactive Computer Graphics", McGraw-Hill, 1979.

6. Foley, J. D. and Van Dam, A., "Fundamentals of Interactive Computer Graphics", Addison Wesley, 1982.

7. Zeid, I., "CAD/CAM: Theory and Practice", McGraw-Hill, 1991.

• www.CADhistory.net > The Engineering Design Revolution: The People, Companies and Computer Systems That Changed Forever the Practice of Engineering, By David E. Weisberg, 2008
  (Günümüzde kullanılan CAD yazılımlarının tarihçesini de içeren bu kitabın tümünü pdf formatında indirebilirsiniz)
• http://en.wikipedia.org/wiki/Jig_borer > Jig borer: The jig borer's development helped advance machine tool technology toward later NC and CNC development...
• The history of computer data storage, in pictures; http://royal.pingdom.com/?p=274
• Roger Broughton's Home Page > A Virtual Museum of computing Artefacts > I/O Media > paper-tape, punch-card; www.staff.ncl.ac.uk/roger.broughton/museum/iomedia
• A Critical History of Computer Graphics and Animation > Section 3: The computer graphics industry evolves; http://design.osu.edu/carlson/history/lesson3.html
• A Critical History of Computer Graphics and Animation > CGI Historical Timeline; http://design.osu.edu/carlson/history/timeline.html
• Sketchpad: A man-machine graphical communication system, Ivan Edward Sutherland, September 2003
  www.cl.cam.ac.uk/techreports/UCAM-CL-TR-574.pdf (3,9MB)
• The PDP-1, George Michael; www.computer-history.info/Page4.dir/pages/PDP.1.dir
• Industry honors the inventor of NC. (numerical control; John T. Parsons)
  From: Modern Machine Shop | Date: 12/1/1998 | Author: Herrin, Golden E.;
  www.encyclopedia.com/doc/1G1-53449501.html
• John T. Parsons, From Wikipedia, the free encyclopedia; http://en.wikipedia.org/wiki/John_T._Parsons
• CNC Machine Tool; Background; www.madehow.com/Volume-2/CNC-Machine-Tool.html
• Resource Page on Early HCI Research by the Lincoln Lab TX-2 Group
  www.billbuxton.com/Lincoln.html
• In an electronic lab at MIT, engineers now are Teaching Power Tools to Run Themselves, By Hartley E. Howe, POPULAR SCIENCE, August 1955
• Ivan Sutherland > Odysseys in Technology; Research and Fun, October 19, 2005, Computer History Museum, CA, USA > www.computerhistory.org/events/index.php?id=1125352335
  (Bu sayfadan, 2005 yılında Ivan Sutherland'ın konuşmacı olarak katıldığı bir seminere ait 86 dakika süren 191MB'lık wmv formatlı videosunu indirebilirisiniz)